Thiếu máu khác xa thiếu sắt

Chuyện bệnh hoạn bao giờ cũng phức tạp dưới góc nhìn của thầy thuốc, Nếu thiếu máu, theo định nghĩa của ngành y, bao gồm nhiều căn bệnh khác nhau vì có thể thiếu hồng cầu, bạch cầu hay tiểu cầu thì thiếu máu theo quan điểm tượng hình của “người tiêu dùng” thường chỉ khu trú trong hình ảnh xanh xao, mệt mỏi, hụt hơi, chóng mặt, huyết áp thấp… vì thiếu hồng huyết cầu. Nạn nhân tất nhiên khó hồng hào mũm mĩm vì thiếu máu bao giờ cũng đồng nghĩa với thiếu dưỡng khí do hồng cầu có nhiệm vụ chuyên chở dưỡng khí thông qua thành phần có tên là huyết cầu tố, chất khiến hồng cầu và cả dòng máu có máu đỏ tươi.

Nói chung, không khó để phát hiện tình trạng thiếu máu vì thầy thuốc chỉ cần tiến hành xét nghiệm gọi là công thức máu để xem:

• Hồng huyết cầu có ít hơn 4 triệu ở phụ nữ và 4,5 triệu ở giới mày râu.

• Huyết cầu tố, viết tắt là Hb, dưới 12g/dl ở phái yếu và 14g/dl ở đàn ông.

Nhưng công đoạn chẩn đoán chưa dừng lại ở đó. Nhà điều trị sau khi phát hiện tình trạng thiếu máu cần tiến hành gấp một số xét nghiệm khác để phăng đến nguyên nhân gây thiếu máu. Thí dụ:

• Xét nghiệm chức năng thận ở người nghi ngờ thiếu máu vì viêm thận mãn.

• Rối loạn biến dưỡng chất sắt như trong trường hợp của một số ung bướu ác tính hoặc bội nhiễm mãn tính, hay viêm gan.

• Khảo sát tủy xương để loại bỏ tình trạng không chỉ thiếu hồng cầu mà ngay cả các loại huyết cầu khác do bệnh lý thoái hóa ở tủy xương như ung thư máu, suy tủy.

• Xác minh yếu tố hoại huyết như bệnh sốt rét hay lý do dẫn đến xuất huyết dai dẳng như rong kinh, loét dạ dày tá tràng, trĩ.

Nếu chỉ xét về cấu trúc của hồng cầu, thiếu máu có nhiều nguyên nhân, thông thường do thiếu sắt, nhưng cũng có thể vì thiếu sinh tố B6, B12, acid folic hay khoáng tố đồng. Công việc của thầy thuốc vì thế không chỉ đơn giản là cho ngay thuốc có chất sắt nếu nghi ngờ thiếu máu. Thầy thuốc phải truy tìm lý do dẫn đến thiếu máu để qua đó xây dựng phác đồ điều trị tương ứng. Muốn thế thầy thuốc cần so sánh số lượng hồng cầu và hàm lượng huyết cầu tố.

Trong trường hợp thiếu máu:

• Vì thiếu sắt thì số lượng hồng huyết cầu có thể vẫn bình thường nhưng tế bào máu nhạt màu vì chứa ít huyết cầu tố, nghĩa là Hb thấp hơn định mức bình thường.

• Do hoại huyết, chẳng hạn vì bệnh sốt rét, nhiễm trùng, xuất huyết, ung bướu… thì số lượng hồng cầu (RBC) tuy giảm nhưng huyết cầu tố (Hb) vẫn trong định mức bình thường.

• Vì không đủ sinh tố B12 hay acid folic thì lượng hồng huyết cầu tuy thiếu nhưng kích thước của huyết cầu lại lớn và hồng cầu sẫm màu hơn bình thường vì chứa nhiều huyết cầu tố. Hb trong trường hợp này cao hơn bình thường.

Phân tích dông dài nêu trên cho thấy tuy có nhiều trường hợp thiếu máu do thiếu sắt, nhưng không đồng nghĩa với tất cả. Việc dùng thuốc chứa chất sắt cho người không thiếu sắt không chỉ khiến liệu pháp mất tác dụng. Đáng lo hơn nhiều là tình trạng ngộ độc do tích lũy sắt với hậu quả bất lợi trên hệ thần kinh, nội tiết, da niêm… Thêm vào, đừng quên sắt là khoáng tố tương tranh ráo riết với kẽm. Thừa sắt bao giờ cũng khiến thiếu kẽm. Đây lại là nhân tố cần thiết để tối ưu hóa chức năng phòng vệ của cơ thể. Không lạ gì nếu một số bệnh nhân thiếu máu càng uống thuốc có sắt càng mệt hơn!

Thiếu máu là bệnh còn rất phổ biến ở nước ta, nhất là ở nhiều phụ nữ trẻ do tình trạng rong kinh, trĩ, viêm loét dạ dày… không được điều trị rốt ráo. Đáng tiếc vì việc định bệnh tương đối đơn giản vì chỉ cần xét nghiệm thông thường với chi phí không cao. Liệu pháp cũng không đến độ quá nhiêu khê nếu như bệnh chưa diễn tiến trầm trọng. Ấy thế mà nhiều bệnh nhân vẫn chưa được phát hiện bệnh cho sớm và điều trị hiệu quả. Lý do là vì biện pháp tầm soát chưa được thực hiện định kỳ và rộng rãi. Lý do cũng là vì một số thầy thuốc hoặc xem thường tình trạng thiếu máu mặc dầu đã phát hiện, hoặc không diễn giải kết quả xét nghiệm cho đến nơi đến chốn. Đáng tiếc vô cùng cho người bệnh vì thiếu máu kiểu nào cũng là bước khởi đầu thầm lặng dẫn đến hậu quả là tế bào thiếu dưỡng khí. Khi đó đủ loại bệnh chứng nghiêm trọng, từ trầm cảm cho đến ung thư, không mời cũng đến.

Đáng tiếc hơn nữa là không ít bệnh nhân đang được chữa trị thiếu máu theo cách đơn giản với toa thuốc hầu như in sẵn thuốc chứa chất sắt, thay vì theo đúng nguyên nhân. Trị thiếu máu mà chỉ nghĩ đến thiếu chất sắt thì không lạ gì nếu không ít bệnh nhân sau đó thừa sắt nhưng vẫn thiếu máu!

Bác Sĩ Lương Lễ Hoàng